IKAROWSKIE PRZESTRZENIE

Fotografia analogowa- zestaw 13 fotografii, odbitki na papierze bromowym 30x40, oprawione w czarna aluminiową ramę

„Obraz jest tworzony dzięki współpracy pomiędzy realnym i nierealnym.”

Gaston Bachelard, The Poetics of Space.

Czy obraz fotograficzny jest rzeczywistością czy tylko złudzeniem? Dla niektórych, jak dla zeszłowiecznego francuskiego teoretyka filmu i fotografii, André Bazina, była „fantomem realności”, dla innych – surrealistów chociażby – stawała się odpowiednikiem „realnych fikcji”. Bowiem na obrazie, który wydaje się nam tak rzeczywisty i konkretny, element fikcji jest wyraźny. Wybierając kadr, zmieniamy rzeczywistość w obraz. Dlatego też, nigdy nie możemy mieć pewności co do tego, co pokazuje nam fotografia.

Anna Panek-Kusz w swoich pracach znakomicie wykorzystuje ową, wpisaną w fotografię, niepewność. Poprzez symetryczne podziały, odbicia i zwielokrotnienia sprawia, że sfotografowana przestrzeń – tak materialna na co dzień – przestaje być rzeczywista i staje się nierealna. Ten interesujący efekt zostaje uzyskany prostym fotograficznym zabiegiem. Autorka nakłada na siebie podwojone i symetrycznie odwrócone obrazy. Uzyskujemy podwojone, jak w lustrzanym odbiciu, wizerunki. Symetria tych obrazów sprawia, że nabierają niesamowitości. Bo chociaż uznajemy symetrię za pewnego rodzaju ideał, to w naturze pojawia się on rzadko. To, co symetryczne (a wiedzieli już o tym Pitagorejczycy) odnosi się do niedostępnej nam doskonałości. Tymczasem, zdjęcia fotografki świadomie dostarczają nam widoków bliźniaczych.

Osią wielu ze zrealizowanych przez siebie zdjęć czyni autorka konstrukcję Słubicko-Frankfurckiego

 mostu – mostu symbolicznego nie tylko kulturowo, lecz również ważnego znaczeniowo dla świadomości społecznej. Przejście przez ten most oznaczało przecież przejście pomiędzy dwoma, politycznymi światami. Pozostawiając jednak polityczne zmiany na marginesie wspomnijmy o innym jego wymiarze. Ten czytelny motyw odsyła nas nie tylko do samego mostu, lecz do rzeki ponad którą jest rozciągnięty. To ona pozwala przywołać efekt odbicia. Dzięki odbiciu w wodnej tafli to, co ponad nią funkcjonuje jako materialny przedmiot, w wodzie stwarza iluzję. Znakomicie to widać na fotografii

Pisząc o symbolice przestrzeni, Bohdan Jałowiecki przywołuje jeden z najważniejszych kulturowych archetypów – przeciwstawienie tego, co na górze temu, co na dole. Pierwsze symbolizuje dobro, światło, prawdę; drugie – mrok i siły ciemności. Ten podstawowy podział tworzy poczucie orientacji w terenie. Odwrócenie tego samego motywu na zdjęciach Panek-Kusz zakłóca naszą percepcję przestrzeni. Nie wiedząc, co jest „przedmiotem”, a co jego odbiciem, zawisamy w powietrzu, zagubieni niczym w gabinecie luster.

To jednak nie jest jedyny wymiar oglądanych prac: dzięki fotograficznemu powtórzeniu przeglądają się w sobie miasta położone wzdłuż dwóch brzegów rzeki. Odwrócone symetrycznie – jak w wizerunku karcianych figur – posiadają wartość jedynie wtedy, gdy są połączone. Powracamy tutaj, do wspominanego wcześniej wyrazistego motywu granicznego mostu – który w tych pracach nie jest jednak symbolem podziału, lecz połączenia. Także bowiem most posiada głębokie kulturowe

zakorzenienie. Łącząc i dzieląc  zarazem, wydaje się przeszkodą i bramą do obcego świata (bo nie wiemy, co jest „po tamtej stronie”), lecz przecież w istocie umożliwia przejście na drugą stronę. Na zdjęciach Panek-Kusz zarysy przęseł nakładają się na wodę, niebo, ziemię. Krzyżują się i przenikają. Kontury ludzkich figurek, ukazanych niczym w teatrze cieni, dopełniają geometryczną konstrukcję mostu. Te postaci przechodzą już nie tylko pomiędzy dwoma brzegami, lecz również pomiędzy górą a dołem. Nadal jednak nie mamy pewności, co należy do strony jednej a co do drugiej. Wędrujemy cały czas „pomiędzy”.

Realne i nierealne nie stanowią opozycji, lecz są ze sobą związane, ponieważ oba należą do świata ludzkiej percepcji: tak tej świadomej jak i nieświadomej. Dlatego dla Bachelarda realne i nierealne mogło tworzyć obrazy, bo oba są zakorzenione w naszej wyobraźni: wyobraźni, która zmienia obraz tego, co wydaje się rzeczywiste; wyobraźni, która stwarza sny. Może więc fotografia jest po prostu snem na jawie?

Poznań, 5 października 2008

Marianna Michałowska